--- layout: chapter chapter: 6 lecture: 6 title: "Εντολές και Ροή Ελέγχου" date: 2025-10-20 part: B slides: https://github.com/progintro/progintro.github.io/releases/download/2025/lec06.pdf prev: 05-operators-statements next: 07-problem-solving topics: [statements, conditionals, loops, control-flow] notes: [03-control-flow] labs: [lab03] --- # Κεφάλαιο 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου > **Στόχοι:** μετά από αυτό το κεφάλαιο θα μπορείτε να κατατάσσετε κάθε εντολή της > C σε μία από πέντε κατηγορίες, να γράφετε `if`, `if-else` και αλυσίδες `else if`, > να αποφεύγετε το dangling `else`, να γράφετε βρόχους `while`, `for` και `do-while`, > να προβλέπετε πόσες φορές εκτελείται το σώμα τους και να διαβάζετε το διάγραμμα > ροής κάθε εντολής ελέγχου. > > **Προαπαιτούμενα:** [Κεφάλαιο 2](../02-memory-variables/), [Κεφάλαιο 5](../05-operators-statements/) > > **Χρόνος μελέτης:** ~2 ώρες ## Σύνοψη Η διάλεξη κατατάσσει τις εντολές της C σε πέντε κατηγορίες (κενές, έκφρασης, σύνθετες, συνθήκης, επανάληψης) και περνάει στη **ροή ελέγχου**: στις εντολές που αποφασίζουν *ποια* εντολή θα εκτελεστεί και *πόσες φορές*. Βλέπουμε την `if` και την `if-else`, τις εμφωλευμένες `if` και την παγίδα του dangling `else`, και τους τρεις βρόχους `while`, `for` και `do-while`, ο καθένας με το διάγραμμα ροής του. Με αυτά γράφουμε προγράμματα που παίρνουν αποφάσεις και επαναλαμβάνουν υπολογισμούς. ## Θεωρία ### §6.1 Κατηγορίες εντολών Κάθε **εντολή (statement)** της C ανήκει σε μία από πέντε κατηγορίες: | # | Κατηγορία | English | Παράδειγμα | | --- | --- | --- | --- | | 1 | Κενές εντολές | null / empty statements | `;` | | 2 | Εντολές έκφρασης | expression statements | `x = 4;` | | 3 | Σύνθετες εντολές | compound statements / blocks | `{ x = 4; y = 7; }` | | 4 | Εντολές συνθήκης | conditional statements | `if (x > y) max = x;` | | 5 | Εντολές επανάληψης | iteration statements / loops | `while (i < 42) i++;` | Το semicolon (`;`) είναι το διαχωριστικό εντολών: δείχνει πού τελειώνει μια εντολή. Οι κατηγορίες 4 και 5 είναι οι εντολές ροής ελέγχου. ### §6.2 Κενή εντολή, εντολή έκφρασης, σύνθετη εντολή Η **κενή εντολή (empty / null statement)** είναι ένα σκέτο `;` και δεν κάνει τίποτα (**no-op**)· το `;;;;;` είναι πέντε κενές εντολές. Χρησιμεύει (και κρύβει παγίδες) όταν γίνεται σώμα μιας `if` ή ενός βρόχου. **Εντολή έκφρασης (expression statement)** είναι μια έκφραση που τελειώνει με semicolon, π.χ. οι αναθέσεις, οι αυξήσεις και οι κλήσεις συναρτήσεων: `x = 4;`, `z = ++y;`. **Σύνθετη εντολή (compound statement)** ή **block** είναι μια σειρά εντολών μέσα σε αγκύλες `{ }`. Συντακτικά ένα block μετράει ως **μία** εντολή, οπότε όπου η C ζητάει «μια εντολή» (π.χ. ως σώμα μιας `if`) μπορούμε να βάλουμε όσες θέλουμε μέσα σε αγκύλες. Μετά το `}` δεν χρειάζεται `;`, και το άδειο block `{ }` κάνει ό,τι η κενή εντολή. ### §6.3 Ροή ελέγχου **Ροή ελέγχου (control flow)** είναι η σειρά με την οποία εκτελούνται οι εντολές ενός προγράμματος. Την καθορίζουν οι **εντολές ροής ελέγχου (control flow statements)**, που παραλείπουν εντολές (συνθήκη) ή τις επαναλαμβάνουν (βρόχοι). Συνήθως την οπτικοποιούμε με ένα **διάγραμμα ροής (flowchart)**: ένας ρόμβος είναι ο έλεγχος μιας συνθήκης με δύο εξόδους, «αληθής» και «ψευδής», και ένα ορθογώνιο είναι μια εντολή. Μια συνθήκη στην C είναι απλώς μια έκφραση ([Κεφάλαιο 5](../05-operators-statements/)): τιμή **μηδέν** σημαίνει **ψευδής**, **οποιαδήποτε άλλη** τιμή σημαίνει **αληθής**. Γι' αυτό γράφουμε `while (1)` ή `if (n)`. ### §6.4 Η εντολή if Η **εντολή `if`** εκτελεί μια εντολή μόνο αν μια λογική συνθήκη είναι αληθής: ```text if ( συνθήκη ) εντολή ``` Οι παρενθέσεις γύρω από τη συνθήκη είναι **υποχρεωτικές**. Η εντολή μπορεί να είναι οποιασδήποτε κατηγορίας: κενή (`if (year > 1) ;`, που δεν κάνει τίποτα), εντολή έκφρασης (`if (year > 1) year++;`) ή block (`if (year > 1) { year++; }`). Οι δύο τελευταίες κάνουν το ίδιο, αλλά με αγκύλες μια δεύτερη εντολή που θα προσθέσετε αργότερα μπαίνει σίγουρα μέσα στην `if`. ```mermaid flowchart TD S(["execution"]) --> C{"( συνθήκη )"} C -- "αληθής" --> E["εντολή"] C -- "ψευδής" --> N(["επόμενη εντολή"]) E --> N ``` *Σχήμα: διάγραμμα ροής της `if`.* ### §6.5 Η εντολή if-else Η **εντολή `if-else`** εκτελεί μια *άλλη* εντολή όταν η συνθήκη είναι ψευδής. Εκτελείται ακριβώς μία από τις δύο, ποτέ και οι δύο και ποτέ καμία: ```text if ( συνθήκη ) εντολή1 else εντολή2 ``` ```mermaid flowchart TD S(["execution"]) --> C{"( συνθήκη )"} C -- "αληθής" --> E1["εντολή1"] C -- "ψευδής" --> E2["εντολή2"] E1 --> N(["επόμενη εντολή"]) E2 --> N ``` *Σχήμα: διάγραμμα ροής της `if-else`.* Το `else` δεν είναι απαραίτητο (το ίδιο αποτέλεσμα βγαίνει με μια αρχική ανάθεση και μια απλή `if`), αλλά δείχνει καθαρά ότι οι δύο περιπτώσεις αποκλείονται. Για απλές επιλογές τιμής υπάρχει και ο τελεστής συνθήκης `? :` του [Κεφαλαίου 5](../05-operators-statements/). Βλ. το παράδειγμα [Μέγιστο δύο αριθμών](#μέγιστο-δύο-αριθμών). ### §6.6 Εμφωλευμένες if και η αλυσίδα else if Όταν έχουμε πάνω από δύο περιπτώσεις, χρησιμοποιούμε **εμφωλευμένες εντολές `if` (nested if)**: το σώμα μιας `if` ή ενός `else` είναι άλλη `if`. Το `else if` δεν είναι ξεχωριστή λέξη-κλειδί· είναι ένα `else` του οποίου η εντολή είναι μια νέα `if`. Στο παράδειγμα των διαφανειών: ```c lab = -1; if (year < 1) { /* empty block */ } else if (year == 1) lab = 20; else lab = 0; ``` Οι συνθήκες ελέγχονται με τη σειρά και εκτελείται το σώμα της *πρώτης* αληθούς: για `year < 1` το `lab` μένει `-1` (άδειο block), για `year == 1` γίνεται `20`, αλλιώς `0`. ```mermaid flowchart TD S(["execution"]) --> C1{"year #lt; 1"} C1 -- "αληθής" --> B0["{ } (τίποτα)"] C1 -- "ψευδής" --> C2{"year == 1"} C2 -- "αληθής" --> B1["lab = 20;"] C2 -- "ψευδής" --> B2["lab = 0;"] B0 --> N(["επόμενη εντολή"]) B1 --> N B2 --> N ``` *Σχήμα: η αλυσίδα `else if` ως δύο εμφωλευμένες `if-else`.* ### §6.7 Το πρόβλημα του dangling else Οι εμφωλευμένες `if` χωρίς αγκύλες μπορεί να είναι **αμφίσημες (ambiguous)**: σε ποια `if` ανήκει ένα `else`; Ο μεταγλωττιστής **αγνοεί τη στοίχιση** και ακολουθεί έναν κανόνα: **κάθε `else` ανήκει στην πλησιέστερη προηγούμενη `if` που δεν έχει ήδη `else`.** Έτσι, στο ```c if (year <= 1) if (year == 1) lab = 20; else lab = 0; ``` το `else` ανήκει στην εσωτερική `if (year == 1)`, παρόλο που η στοίχιση λέει το αντίθετο. Αυτό είναι το πρόβλημα του **dangling else**. Η λύση των διαφανειών: **αν δεν είμαστε σίγουροι, χρησιμοποιούμε αγκύλες `{ }` για να υποδείξουμε τα όρια των σύνθετων εντολών.** Ο gcc με `-Wall` προειδοποιεί: `suggest explicit braces to avoid ambiguous 'else' [-Wdangling-else]`. Βλ. το παράδειγμα [Είναι τα δύο προγράμματα ισοδύναμα;](#είναι-τα-δύο-προγράμματα-ισοδύναμα). ### §6.8 Βρόχοι: η εντολή while Οι **βρόχοι (loops)** ή δομές επανάληψης επαναλαμβάνουν μια εντολή, το **σώμα** του βρόχου· κάθε εκτέλεσή του λέγεται **επανάληψη (iteration)**. Η **εντολή `while`** επαναλαμβάνει το σώμα **όσο** η συνθήκη είναι αληθής: ```text while ( συνθήκη ) εντολή ``` Η συνθήκη ελέγχεται **πριν** από κάθε επανάληψη, οπότε αν είναι ψευδής από την αρχή το σώμα δεν εκτελείται **καμία** φορά. Για να τελειώσει ο βρόχος, το σώμα πρέπει να αλλάζει κάτι από το οποίο εξαρτάται η συνθήκη· αλλιώς έχουμε **ατέρμονα βρόχο (infinite loop)**. ```mermaid flowchart TD S(["execution"]) --> C{"( συνθήκη )"} C -- "αληθής" --> E["εντολή"] E --> C C -- "ψευδής" --> N(["επόμενη εντολή"]) ``` *Σχήμα: διάγραμμα ροής της `while`· ο έλεγχος γίνεται πριν από το σώμα.* ### §6.9 Η εντολή for Η **εντολή `for`** αρχικοποιεί μεταβλητές, επαναλαμβάνει μια εντολή όσο η συνθήκη είναι αληθής, και στο τέλος κάθε επανάληψης εκτελεί το **βήμα**: ```text for ( αρχικοποίηση ; συνθήκη ; βήμα ) αρχικοποίηση; εντολή while ( συνθήκη ) { εντολή βήμα; } ``` Η αρχικοποίηση εκτελείται **μία φορά**· μετά ελέγχεται η συνθήκη, εκτελείται το σώμα, εκτελείται το βήμα, και ξανά από τον έλεγχο. Όπως δείχνει η δεξιά στήλη, η `for` είναι απλώς πιο συμπαγής γραφή της `while`. ```mermaid flowchart TD S(["execution"]) --> I["αρχικοποίηση"] I --> C{"( συνθήκη )"} C -- "αληθής" --> E["εντολή"] E --> B["βήμα"] B --> C C -- "ψευδής" --> N(["επόμενη εντολή"]) ``` *Σχήμα: διάγραμμα ροής της `for`.* Και τα τρία μέρη είναι προαιρετικά, αλλά τα δύο `;` μένουν πάντα. Συνθήκη που λείπει θεωρείται πάντα αληθής, άρα το `for (;;)` είναι η κλασική γραφή του ατέρμονα βρόχου. Ο βρόχος `for (i = 0; i < N; i++)` εκτελείται ακριβώς `N` φορές, για `i = 0, 1, …, N-1`. ### §6.10 Η εντολή do-while Η **εντολή `do-while`** εκτελεί πρώτα μία φορά την εντολή και μετά ελέγχει τη συνθήκη για το αν χρειάζεται άλλη επανάληψη: ```text do εντολή while ( συνθήκη ); ``` Επειδή ο έλεγχος γίνεται στο τέλος, το σώμα εκτελείται **τουλάχιστον μία φορά** (π.χ. ζητάμε μια τιμή από τον χρήστη μέχρι να είναι έγκυρη). Το τελικό `;` είναι **υποχρεωτικό**. ```mermaid flowchart TD S(["execution"]) --> E["εντολή"] E --> C{"( συνθήκη )"} C -- "αληθής" --> E C -- "ψευδής" --> N(["επόμενη εντολή"]) ``` *Σχήμα: διάγραμμα ροής της `do-while`· το σώμα προηγείται του ελέγχου.* ### §6.11 Σύγκριση των τριών βρόχων | | `while` | `for` | `do-while` | | --- | --- | --- | --- | | Έλεγχος συνθήκης | πριν από κάθε επανάληψη | πριν από κάθε επανάληψη | μετά από κάθε επανάληψη | | Ελάχιστες εκτελέσεις σώματος | 0 | 0 | 1 | | Αρχικοποίηση / βήμα | χωριστά | στην επικεφαλίδα | χωριστά | | `;` μετά τη συνθήκη | λάθος (κενό σώμα) | λάθος (κενό σώμα) | υποχρεωτικό | | Ατέρμονας βρόχος | `while (1)` | `for (;;)` | `do … while (1);` | Μετρητής με γνωστό εύρος: `for`· «όσο ισχύει κάτι»: `while`· «τουλάχιστον μία φορά»: `do-while`. Οι `switch`, `break`, `continue` έρχονται στο [Κεφάλαιο 8](../08-control-flow-2/). ## Παραδείγματα ### §6.12 Ιχνηλάτηση εντολών έκφρασης *Εφαρμόζει: εντολή έκφρασης, `++`/`--` από το [Κεφάλαιο 5](../05-operators-statements/).* Ποια η τιμή των `x`, `y`, `z` μετά από αυτές τις εντολές; ```c x = 4; y = 7; z = ++y; y = z - (x++); z = x - (--y); ``` Το `++y` αλλάζει πρώτα και δίνει τη νέα τιμή· το `x++` δίνει την παλιά και αλλάζει μετά: | Εντολή | `x` | `y` | `z` | | --- | --- | --- | --- | | `x = 4; y = 7;` | 4 | 7 | ? | | `z = ++y;` | 4 | 8 | 8 | | `y = z - (x++);` | 5 | 4 | 8 | | `z = x - (--y);` | 5 | 3 | 2 | ### §6.13 Μέγιστο δύο αριθμών *Εφαρμόζει: `if-else`.* Οι διαφάνειες ρωτούν αν μπορούμε χωρίς `else`, αν υπάρχει άλλος τρόπος, και τι κάνουμε με πάνω από δύο συνθήκες. Τρεις ισοδύναμες γραφές: ```c if (x > y) max = x; else max = y; /* 1: if-else */ max = y; if (x > y) max = x; /* 2: χωρίς else */ max = (x > y) ? x : y; /* 3: τελεστής συνθήκης */ ``` Για περισσότερες από δύο συνθήκες: εμφωλευμένες `if`. ### §6.14 Είναι τα δύο προγράμματα ισοδύναμα; *Εφαρμόζει: εμφωλευμένες `if`, dangling else.* Το πρώτο είναι η αλυσίδα `else if` της Θεωρίας· το δεύτερο είναι: ```c lab = -1; if (year <= 1) if (year == 1) lab = 20; else lab = 0; ``` Αν το `else` ανήκε στην εξωτερική `if`, όπως υπονοεί η στοίχιση, θα ήταν ισοδύναμα. Ανήκει όμως στην εσωτερική, άρα: | `year` | 1ο πρόγραμμα | 2ο πρόγραμμα | | --- | --- | --- | | `0` (ή αρνητικό) | `lab = -1` | `lab = 0` | | `1` | `lab = 20` | `lab = 20` | | `2` (ή μεγαλύτερο) | `lab = 0` | `lab = -1` | **Δεν** είναι ισοδύναμα. Για να ανήκει το `else` στην εξωτερική `if`, κλείστε την εσωτερική `if` σε αγκύλες: `if (year <= 1) { if (year == 1) lab = 20; } else lab = 0;`. ### §6.15 Άθροισμα με while *Εφαρμόζει: `while`.* Τι κάνει το παρακάτω πρόγραμμα; ```c #include int main() { int i = 0; int sum = 0; while (i < 42) { sum += i; i++; } printf("%d %d\n", i, sum); return 0; } ``` Ο βρόχος σταματάει όταν `i == 42`, αφού έχει προσθέσει $0 + \dots + 41 = 861$: ```text $ ./a.out 42 861 ``` Μετά τον βρόχο το `i` έχει την τιμή που *έκανε* τη συνθήκη ψευδή (42), όχι την τελευταία για την οποία εκτελέστηκε το σώμα (41). ### §6.16 Ατέρμονες βρόχοι: while (1) και for (;;) *Εφαρμόζει: κενή εντολή, `while`, `for`.* ```c while (1); for (;;) ; ``` Ατέρμονες βρόχοι με κενό σώμα (στις διαφάνειες το `for (;;)` δεν έχει σώμα· εδώ πήρε την κενή εντολή): το πρόγραμμα «κολλάει» μέχρι το Ctrl-C. Μια πάντα αληθής συνθήκη έχει νόημα σε προγράμματα που τρέχουν συνεχώς (ένας server, ένα παιχνίδι) ή που τερματίζουν από μέσα, π.χ. με `return` ή με την `break` μιας επόμενης διάλεξης. ### §6.17 Το ερωτηματικό μετά το while *Εφαρμόζει: κενή εντολή, `while`.* Τι κάνει το παρακάτω; ```c i = 0; while (i < 42); printf("%d\n", i++); ``` Το `;` μετά το `while (i < 42)` είναι κενή εντολή και *αυτή* είναι το σώμα. Το `i` δεν αλλάζει ποτέ και το πρόγραμμα κολλάει χωρίς έξοδο· η `printf` βρίσκεται μετά τον βρόχο και δεν εκτελείται ποτέ. Ο κώδικας μεταγλωττίζεται, αφού είναι συντακτικά σωστός. ### §6.18 Μέτρηση με for *Εφαρμόζει: `for`.* Ο πρώτος βρόχος τυπώνει 100 φορές `Hello world`· ο δεύτερος είναι το γενικό παράδειγμα των διαφανειών: ```c int i; for ( i = 0 ; i < 100 ; i++ ) printf("Hello world\n"); for ( i = 0 ; i < N ; i++ ) { printf("%d\n", i); } ``` - *Πόσες φορές εκτελείται το block;* `N` φορές (αν `N > 0`), για `i = 0, …, N-1`· αν `N <= 0`, καμία. - *Θα τυπωθεί το `N`;* Όχι: με `i == N` η συνθήκη είναι ψευδής πριν από την `printf`. - *Τι γίνεται αν αλλάξω αρχικοποίηση ή βήμα;* Με `i = 1` το σώμα εκτελείται `N-1` φορές· με βήμα `i += 2` τυπώνονται μόνο οι ζυγοί κάτω από `N`· με `i--` το `i` απομακρύνεται από το `N` και ο βρόχος (θεωρητικά) δεν τελειώνει ποτέ. ### §6.19 do-while μέχρι το 42 *Εφαρμόζει: `do-while`.* Τι κάνει το παρακάτω; ```c i = 0; do i++; while (i < 42); printf("%d\n", i); ``` Το `i` αυξάνεται και μετά ελέγχεται· όταν γίνει `42` ο έλεγχος αποτυγχάνει και τυπώνεται `42`. Με `i = 100;` στην αρχή, η `do-while` εκτελεί το σώμα μία φορά και τυπώνει `101`, ενώ ένα `while (i < 42) i++;` δεν θα το εκτελούσε καθόλου και θα έμενε `100`. ### §6.20 Γρήγορος έλεγχος της λύσης με pipes και time *Συμβουλή για την άσκηση `aliquot` της hw0.* Αντί να πληκτρολογείτε κάθε φορά την είσοδο, στείλτε τη στο πρόγραμμα με pipe ([Κεφάλαιο 1](../01-command-line/)): ```sh echo -e "138\n0\nf\n" | ./aliquot ``` Η `echo -e` ερμηνεύει κάθε `\n` ως αλλαγή γραμμής, οπότε το `./aliquot` διαβάζει τρεις γραμμές: `138`, `0` και `f`. Με `time` μετράτε και τον χρόνο εκτέλεσης, και με `ttyplot` (ίσως χρειαστεί να το εγκαταστήσετε) σχεδιάζετε την έξοδο στο τερματικό: ```sh echo -e "138\n0\nf\n" | time ./aliquot echo -e "2856\n0\nf\n" | ./aliquot | ttyplot ``` ## Κύρια σημεία 1. Κάθε εντολή της C είναι κενή, έκφρασης, σύνθετη, συνθήκης ή επανάληψης. 2. Η κενή εντολή `;` δεν κάνει τίποτα· μετράει όταν γίνεται σώμα `if` ή βρόχου. 3. Μια έκφραση που τελειώνει σε `;` είναι εντολή έκφρασης. 4. Ένα block `{ }` μετράει ως μία εντολή και μπορεί να γίνει σώμα κάθε εντολής ελέγχου. 5. Ροή ελέγχου είναι η σειρά εκτέλεσης των εντολών· τη δείχνει ένα διάγραμμα ροής. 6. Η `if` εκτελεί μια εντολή μόνο αν η συνθήκη είναι μη μηδενική· οι παρενθέσεις είναι υποχρεωτικές. 7. Η `if-else` εκτελεί ακριβώς μία από δύο εντολές. 8. Για πάνω από δύο περιπτώσεις γράφουμε εμφωλευμένες `if`, συνήθως ως αλυσίδα `else if`. 9. Κάθε `else` ανήκει στην πλησιέστερη προηγούμενη `if` χωρίς `else`· η στοίχιση δεν μετράει. 10. Αν δεν είμαστε σίγουροι, χρησιμοποιούμε αγκύλες `{ }` για τα όρια των σύνθετων εντολών. 11. Η `while` ελέγχει πριν από κάθε επανάληψη, οπότε το σώμα της μπορεί να μην εκτελεστεί. 12. Ένα `;` αμέσως μετά από `while (...)` ή `for (...)` γίνεται το σώμα του βρόχου. 13. Οι `while (1)` και `for (;;)` χρησιμεύουν σε προγράμματα που τρέχουν συνεχώς. 14. Η `for` ισοδυναμεί με μια `while`· το `for (i = 0; i < N; i++)` εκτελείται `N` φορές. 15. Η `do-while` εκτελεί το σώμα τουλάχιστον μία φορά· το `;` στο τέλος είναι υποχρεωτικό. 16. Με `echo -e "..." | ./prog` δοκιμάζετε γρήγορα ένα πρόγραμμα, και με `time` το χρονομετράτε. ## Ορολογία | Ελληνικά | English | Σύντομος ορισμός | | --- | --- | --- | | εντολή | statement | Η μονάδα εκτέλεσης ενός προγράμματος C | | κενή εντολή | empty / null statement | Το σκέτο `;`, που δεν κάνει τίποτα (no-op) | | εντολή έκφρασης | expression statement | Μια έκφραση που τελειώνει με `;` | | σύνθετη εντολή | compound statement / block | Εντολές μέσα σε `{ }`, που μετράνε ως μία | | ροή ελέγχου | control flow | Η σειρά με την οποία εκτελούνται οι εντολές | | διάγραμμα ροής | flowchart | Σχήμα με ρόμβους (συνθήκες) και ορθογώνια (εντολές) | | εμφωλευμένες if | nested if | `if` μέσα στο σώμα άλλης `if` ή `else` | | κρεμασμένο else | dangling else | Αμφισημία για το σε ποια `if` ανήκει ένα `else` | | βρόχος | loop | Εντολή που επαναλαμβάνει ένα σώμα | | επανάληψη | iteration | Μία εκτέλεση του σώματος του βρόχου | | ατέρμονας βρόχος | infinite loop | Βρόχος που δεν τερματίζει ποτέ | | αρχικοποίηση / βήμα | initialization / step | Το πρώτο και το τρίτο μέρος της `for` | ## Διάβασμα - **Διαφάνειες:** [Διάλεξη 6](https://github.com/progintro/progintro.github.io/releases/download/2025/lec06.pdf), σελ. 1–29. Pipes και `time`: σελ. 2· κατηγορίες εντολών: σελ. 5–8· ροή ελέγχου, `if`, `if-else`: σελ. 9–13· εμφωλευμένες `if` και dangling else: σελ. 14–16· `while`: σελ. 17–21· `for`: σελ. 22–24· `do-while`: σελ. 25–26. - **Σημειώσεις:** [Κεφάλαιο 3: Η ροή του ελέγχου](https://progintro.github.io/notes/chapters/03-control-flow/), ενότητες «Η ροή του ελέγχου στην C», «Εντολή `if`», «Εντολές βρόχου `while`», «Εντολή βρόχου `for`» (K04, σελ. 46–49 και 52–55). Οι διαφάνειες συνιστούν να έχετε καλύψει τις σημειώσεις του κ. Σταματόπουλου μέχρι και τη σελίδα 62, δηλαδή και το [Κεφάλαιο 4: Συναρτήσεις](https://progintro.github.io/notes/chapters/04-functions/) μέχρι την ενότητα «Συνάρτηση υπολογισμού παραγοντικού». - **Εργαστήριο:** [Εργαστήριο 3](https://progintro.github.io/lab-material/labs/lab03/): εισαγωγή για τους τρεις βρόχους και τα διαγράμματα ροής τους, ασκήσεις `seq.c` (`while`, `for`, `do...while`), `root.c` (`if...else`), `birthdate.c`, `limit.c` - **Βιβλίο:** K&R, κεφ. 3 (σελ. 85–100), όπως προτείνουν οι σημειώσεις. - **Άλλα:** - Wikipedia: [Control flow](https://en.wikipedia.org/wiki/Control_flow), [Conditional (computer programming)](https://en.wikipedia.org/wiki/Conditional_(computer_programming)), [While loop](https://en.wikipedia.org/wiki/While_loop), [For loop](https://en.wikipedia.org/wiki/For_loop), [Dangling else](https://en.wikipedia.org/wiki/Dangling_else) - Για τις ακολουθίες aliquot: [σχετικό άρθρο (PDF)](https://math.dartmouth.edu/~carlp/upintconf.pdf) ## Συχνά λάθη - **`;` μετά τη συνθήκη βρόχου.** `while (i < 42); printf(...);` κολλάει χωρίς έξοδο· `for (i = 0; i < N; i++);` εκτελεί το «σώμα» μία φορά, μετά τον βρόχο. Διόρθωση: σβήστε το `;`, βάλτε το σώμα σε `{ }`. Το ίδιο με `if (x > y); max = x;`. - **Εμπιστοσύνη στη στοίχιση.** Δύο εντολές με εσοχή κάτω από `if` χωρίς αγκύλες: μόνο η πρώτη ανήκει στην `if`. Διόρθωση: `{ }`. - **Dangling else.** Το `else` πάει στην εσωτερική `if` και βγαίνουν λάθος τιμές· ο gcc με `-Wall` λέει `suggest explicit braces to avoid ambiguous 'else'`. - **Χωρίς παρενθέσεις.** `if x > 1` δεν μεταγλωττίζεται (`expected '(' before 'x'`). - **Ξεχασμένο βήμα σε `while`:** ο βρόχος δεν τελειώνει. **Off-by-one:** `for (i = 0; i <= N; i++)` εκτελείται `N+1` φορές, όχι `N`. - **Χωρίς `;` στο τέλος της `do-while`.** `do i++; while (i < 42)` δίνει `expected ';'`. - **Ο μετρητής μετά τον βρόχο.** Μετά το `while (i < 42) { … i++; }` το `i` είναι `42`. ### Τι δυσκόλεψε την τάξη Από τα Kahoot των διαλέξεων: οι ερωτήσεις όπου μια λάθος απάντηση μάζεψε πολλές ψήφους, με το ποσοστό σωστών απαντήσεων. - **[Κ6.9](../../questions/kahoot/kahoot-while-not-42.md)** while(!42) (17% σωστές): Το 53% απάντησε ότι δεν είναι έγκυρη C, πιστεύοντας ότι η συνθήκη πρέπει να είναι σύγκριση· στην C κάθε ακέραια έκφραση είναι συνθήκη, και το `!42` κάνει 0. - **[Κ6.8](../../questions/kahoot/kahoot-for-n-times-trap.md)** Πόσες φορές εκτελείται ένα for μέχρι N (23% σωστές): Το 34% απάντησε N, υποθέτοντας σιωπηρά ότι το `N` είναι θετικό· αν το `N` είναι 0 ή αρνητικό, το σώμα δεν εκτελείται καθόλου. - **[Κ6.7](../../questions/kahoot/kahoot-while-as-for.md)** while γραμμένο ως for (24% σωστές): Το 34% επέλεξε `for(; condition ; statement);`· αυτό δουλεύει μόνο αν το `statement` είναι απλή έκφραση, αφού το τρίτο μέρος της `for` δέχεται έκφραση και όχι οποιαδήποτε εντολή (π.χ. ένα μπλοκ `{…}` ή ένα `if`). - **[Κ6.6](../../questions/kahoot/kahoot-if-without-parens.md)** if χωρίς παρενθέσεις (42% σωστές): Το 53% απάντησε True, ίσως από γλώσσες όπως η Python· στην C η συνθήκη της `if` πρέπει να είναι σε παρενθέσεις. - **[Κ6.4](../../questions/kahoot/kahoot-for-step-two.md)** Επαναλήψεις με βήμα 2 (57% σωστές): Το 27% επέλεξε 49 φορές, ένα κλασικό λάθος «κατά ένα» (off-by-one): ξεχνά ότι μετράει και η επανάληψη με `i = 0`. - **[Κ6.3](../../questions/kahoot/kahoot-for-empty-init.md)** Η σύνταξη του for (59% σωστές): Το 27% επέλεξε `for(i < 100; i++;)`, βάζοντας τη συνθήκη στη θέση της αρχικοποίησης. Τα τρία μέρη του `for` είναι πάντα αρχικοποίηση; συνθήκη; βήμα, και ένα κενό μέρος αφήνει μόνο το ερωτηματικό του. ## Ερωτήσεις κατανόησης - **[Ε6.1](#e6-1)** Πόσες εντολές περιέχει η γραμμή `;;;;;` και τι κάνουν;[^q1] - **[Ε6.2](#e6-2)** Γιατί ένα block `{ … }` μπορεί να σταθεί ως σώμα μιας `if`, ενώ δύο σκέτες εντολές όχι;[^q2] - **[Ε6.3](#e6-3)** Σε ποια `if` ανήκει ένα `else` όταν υπάρχουν δύο υποψήφιες και δεν υπάρχουν αγκύλες;[^q3] - **[Ε6.4](#e6-4)** Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε `while` και `do-while`; Δώστε μια περίπτωση όπου δίνουν διαφορετικό αποτέλεσμα.[^q4] - **[Ε6.5](#e6-5)** Γράψτε έναν βρόχο `while` ισοδύναμο με το `for (i = 0; i < 100; i++) printf("Hello world\n");`.[^q5] - **[Ε6.6](#e6-6)** Πόσες φορές εκτελείται το σώμα του `for (i = 0; i <= N; i++)`;[^q6] ### Kahoot από το αμφιθέατρο (Κ6.1–Κ6.9) Ερωτήσεις που παίχτηκαν στις διαλέξεις, με το ποσοστό των φοιτητών που απάντησαν σωστά. - **[Κ6.1](../../questions/kahoot/kahoot-if-else-trace.md)** Απλό if-else: 91% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.2](../../questions/kahoot/kahoot-while-vs-do-while.md)** while και do-while: 85% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.3](../../questions/kahoot/kahoot-for-empty-init.md)** Η σύνταξη του for: 59% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.4](../../questions/kahoot/kahoot-for-step-two.md)** Επαναλήψεις με βήμα 2: 57% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.5](../../questions/kahoot/kahoot-for-missing-increment.md)** Ένα for χωρίς βήμα: 56% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.6](../../questions/kahoot/kahoot-if-without-parens.md)** if χωρίς παρενθέσεις: 42% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.7](../../questions/kahoot/kahoot-while-as-for.md)** while γραμμένο ως for: 24% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.8](../../questions/kahoot/kahoot-for-n-times-trap.md)** Πόσες φορές εκτελείται ένα for μέχρι N: 23% σωστές απαντήσεις - **[Κ6.9](../../questions/kahoot/kahoot-while-not-42.md)** while(!42): 17% σωστές απαντήσεις ## Ασκήσεις ### Ζέσταμα: από τις διαφάνειες (Α6.1–Α6.9) - **[Α6.1](../../questions/slides/slides-lec06-do-while.md)** Τι τυπώνει η do-while: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 26 · ★☆☆ · trace · `slides-lec06-do-while` - **[Α6.2](../../questions/slides/slides-lec06-expression-statements.md)** Τιμές μετά από εντολές έκφρασης: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 7 · ★☆☆ · trace · `slides-lec06-expression-statements` - **[Α6.3](../../questions/slides/slides-lec06-for-count.md)** Πόσες φορές εκτελείται μια for: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 24 · ★☆☆ · short-answer · `slides-lec06-for-count` - **[Α6.4](../../questions/slides/slides-lec06-for-empty.md)** Ο βρόχος for (;;): Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 23 · ★☆☆ · short-answer · `slides-lec06-for-empty` - **[Α6.5](../../questions/slides/slides-lec06-if-else-max.md)** Μέγιστο με if-else και εναλλακτικές: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 13 · ★☆☆ · short-answer · `slides-lec06-if-else-max` - **[Α6.6](../../questions/slides/slides-lec06-while-forever.md)** Ο βρόχος while (1): Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 20 · ★☆☆ · short-answer · `slides-lec06-while-forever` - **[Α6.7](../../questions/slides/slides-lec06-while-sum.md)** Άθροισμα με while: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 19 · ★☆☆ · trace · `slides-lec06-while-sum` - **[Α6.8](../../questions/slides/slides-lec06-dangling-else.md)** Το πρόβλημα του dangling else: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 15 · ★★☆ · trace · `slides-lec06-dangling-else` - **[Α6.9](../../questions/slides/slides-lec06-while-semicolon.md)** Το ερωτηματικό μετά το while: Διάλεξη 6: Εντολές και Ροή Ελέγχου, διαφάνεια 21 · ★★☆ · trace · `slides-lec06-while-semicolon` ### Εργαστήριο (Α6.10–Α6.13) - **[Α6.10](../../questions/labs/lab-lab03-limit.md)** Αποσφαλμάτωση αθροίσματος με όριο: Εργαστήριο 3, Άσκηση 4 · ★☆☆ · debug · `lab-lab03-limit` - **[Α6.11](../../questions/labs/lab-lab04-pyramid.md)** Κατασκευή πυραμίδας: Εργαστήριο 4, Άσκηση 2 · ★☆☆ · programming · `lab-lab04-pyramid` - **[Α6.12](../../questions/labs/lab-lab03-root.md)** Υπολογισμός ριζών τριωνύμου: Εργαστήριο 3, Άσκηση 2 · ★★☆ · programming · `lab-lab03-root` - **[Α6.13](../../questions/labs/lab-lab03-seq.md)** Υπολογισμός αθροίσματος σειράς: Εργαστήριο 3, Άσκηση 1 · ★★☆ · programming · `lab-lab03-seq` ### Εργασίες (Α6.14–Α6.15) - **[Α6.14](../../questions/homework/hw-2023-hw0-collatz.md)** Η εικασία Collatz: Εργασία 0 (2023-24), Άσκηση 3 · ★★☆ · programming · `hw-2023-hw0-collatz` - **[Α6.15](../../questions/homework/hw-2025-hw0-aliquot.md)** Οι Ακολουθίες Aliquot: Εργασία 0 (2025-26), Άσκηση 3 · ★★☆ · programming · `hw-2025-hw0-aliquot` ### Θέματα εξετάσεων (Α6.16–Α6.25) - **[Α6.16](../../questions/exams/exam-2023-fall-ex6-q1.md)** Μέγιστος Κοινός Διαιρέτης: Online τελική εξέταση Δεκεμβρίου 2023, Εξέταση #6 (Crypto Themed), Θέμα 1 · ★☆☆ · programming · `exam-2023-fall-ex6-q1` - **[Α6.17](../../questions/exams/exam-2024-dec-q1.md)** Προσεγγίζοντας το π: Κατατακτήριες Δεκεμβρίου 2024, Θέμα 1 · ★☆☆ · programming · `exam-2024-dec-q1` - **[Α6.18](../../questions/exams/exam-2025-sep-q1.md)** Mystery: Εξέταση Σεπτεμβρίου 2025, Θέμα 1 · ★☆☆ · trace · `exam-2025-sep-q1` - **[Α6.19](../../questions/exams/exam-2026-sep-q1.md)** Mystery: Εξέταση Σεπτεμβρίου 2026, Θέμα 1 · ★☆☆ · trace · `exam-2026-sep-q1` - **[Α6.20](../../questions/exams/exam-2023-dec-q1.md)** Κάντο όπως ο Βιετά: Κατατακτήριες Δεκεμβρίου 2023, Θέμα 1 · ★★☆ · programming · `exam-2023-dec-q1` - **[Α6.21](../../questions/exams/exam-2023-fall-ex10-q2.md)** Ασημένιο Κλάσμα: Online τελική εξέταση Δεκεμβρίου 2023, Εξέταση #10, Θέμα 2 · ★★☆ · programming · `exam-2023-fall-ex10-q2` - **[Α6.22](../../questions/exams/exam-2023-fall-ex13-q1.md)** Κάντο όπως ο Βιετά: Online τελική εξέταση Δεκεμβρίου 2023, Εξέταση #13, Θέμα 1 · ★★☆ · programming · `exam-2023-fall-ex13-q1` - **[Α6.23](../../questions/exams/exam-2023-fall-ex15-q2.md)** Τυπώνοντας τον Πίνακα ASCII: Online τελική εξέταση Δεκεμβρίου 2023, Εξέταση #15, Θέμα 2 · ★★☆ · programming · `exam-2023-fall-ex15-q2` - **[Α6.24](../../questions/exams/exam-2023-fall-ex9-q2.md)** Πετυχαίνοντας τον Στόχο: Online τελική εξέταση Δεκεμβρίου 2023, Εξέταση #9, Θέμα 2 · ★★☆ · programming · `exam-2023-fall-ex9-q2` - **[Α6.25](../../questions/exams/exam-2026-jan-q3.md)** Εύρεση Πρώτων Παραγόντων - factor: Εξέταση Ιανουαρίου 2026, Θέμα 3 · ★★☆ · programming · `exam-2026-jan-q3` ### Σχετικές ασκήσεις από άλλα κεφάλαια - **[Α2.11](../../questions/labs/lab-lab04-printchar.md)** Εκτύπωση χαρακτήρων: Εργαστήριο 4, Άσκηση 1 · ★☆☆ · programming · `lab-lab04-printchar` - **[Α3.5](../../questions/slides/slides-lec03-leibniz-pi.md)** Προσέγγιση του π με τη σειρά Leibniz: Διάλεξη 3: Συναρτήσεις, διαφάνεια 43 · ★★☆ · programming · `slides-lec03-leibniz-pi` - **[Α5.9](../../questions/exams/exam-2025-jan-q1.md)** Mystery: Εξέταση Ιανουαρίου 2025, Θέμα 1 · ★☆☆ · trace · `exam-2025-jan-q1` - **[Α5.10](../../questions/exams/exam-2026-jan-q1.md)** Mystery: Εξέταση Ιανουαρίου 2026, Θέμα 1 · ★☆☆ · trace · `exam-2026-jan-q1` - **[Α5.11](../../questions/exams/exam-2026-jun-q1.md)** Η συνάρτηση mystery: Εξέταση Ιουνίου 2026, Θέμα 1 · ★☆☆ · trace · `exam-2026-jun-q1` - **[Α5.8](../../questions/labs/lab-lab03-birthdate.md)** Υπολογισμός ημέρας μίας δεδομένης ημερομηνίας: Εργαστήριο 3, Άσκηση 3 · ★☆☆ · programming · `lab-lab03-birthdate` - **[Α9.16](../../questions/homework/hw-2024-hw0-trolley.md)** Το Πρόβλημα του Τρόλεϊ (trolley): Εργασία 0 (2024-25), Άσκηση 3 · ★★☆ · programming · `hw-2024-hw0-trolley` [^q1]: Πέντε κενές εντολές· καμία δεν κάνει τίποτα (no-op). [^q2]: Η `if` δέχεται ως σώμα μία εντολή. Ένα block είναι συντακτικά μία (σύνθετη) εντολή, ενώ δύο σκέτες εντολές είναι δύο: μόνο η πρώτη ανήκει στην `if`. [^q3]: Στην πλησιέστερη προηγούμενη `if` που δεν έχει ήδη `else`, ανεξάρτητα από τη στοίχιση. [^q4]: Η `while` ελέγχει πριν από το σώμα (0 ή περισσότερες εκτελέσεις), η `do-while` μετά (τουλάχιστον μία). Με `i = 100`, το `do i++; while (i < 42);` αφήνει `i = 101`, ενώ το `while (i < 42) i++;` αφήνει `i = 100`. [^q5]: `i = 0; while (i < 100) { printf("Hello world\n"); i++; }` [^q6]: `N + 1` φορές (για `i = 0, …, N`), αν `N >= 0`.